Już od ponad pięciu lat pracuję w Brazylii, w stanie Rio de Janeiro i jako ksiądz pallotyński należę do Delegatury Matki Bożej Miłosierdzia, która w tym roku obchodzi 25-lecie swojej pracy w Brazylii.

W niniejszym artykule chciałbym się podzielić z Czytelnikami „Horyzontów Misyjnych”, moimi obserwacjami na temat synkretyzmu religijnego wśród Brazylijczyków.

Słownik wyrazów obcych mówi, że synkretyzm religijny jest to mieszanka różnych systemów filozoficznych, a przede wszystkim różnych wierzeń i tradycji religijnych. Tak więc Europejczyk , wychowany w kulturze zachodniej i katolickiej, przybywając do Brazylii szybko zauważy, że Brazylijczyk jest bardzo religijny, że wszyscy wierzą i kochają Jezusa, Matkę Bożą, świętych, że kultura, mentalność, język i życie są głęboko przesiąknięte chrześcijaństwem, ale Pan Jezus, Matka Boża, świeci mają nieraz...

... różne imiona, że są im poświęcone różne kulty, zależnie od miejsca, wiary, religii, filozofii życia i świata.

My, Europejczycy, a tym bardziej Polacy, uważani w Europie za bastion chrześcijaństwa, skłonni jesteśmy do nieufnego i krytycznego patrzenia na synkretyzm religijny, na wszystko to co nie jest katolickie, co nie jest objawione przez Boga. I dochodzimy do wniosku, że wszystko to jest pogańskie, że nie ma w tym logiki, fundamentu biblijnego etc. Mamy w tym dużo racji, ale warto poznać przyczyny tego zjawiska.

Dlaczego w Brazylii możemy spotkać tak wiele religii, kultów, wierzeń, filozofii religijnych, które wyznają tego samego Jezusa? Jakie były początki synkretyzmu religijnego wśród Brazylijczyków?

Brazylia jest krajem bardzo młodym – za 2 lata będzie obchodzić 500-lecie swego odkrycia przez Europejczyków. Portugalczycy, Hiszpanie, Holendrzy i Francuzi, przybywając tutaj, spotykali Indian z ich kulturą, językiem i religią. Portugalczycy, jako odkrywcy, zaczęli organizować „nowy świat” według porządku „starego świata”, tzn. według wzorów europejskich. Zaczęli więc zmuszać Indian do pracy. Indianie jednak nie przygotowani do pracy zorganizowanej i systematycznej zaczęli uciekać przed białymi do buszu. Zaczęto więc od XVI w. sprowadzać niewolników do Brazylii z Afryki, z Nigerii, Sudanu, Angoli i Mozambiku.
Niewolnicy afrykańscy przybywali ze swoją własną tradycją religijną i filozofią życia. Portugalczycy, którzy byli katolikami, zmuszali niewolników afrykańskich do wyznawania wiary katolickiej. Tak więc bez przygotowania, bez katechezy duchowni na prośbę panów chrzcili masowo niewolników. Zgodnie z obyczajowością tamtych czasów poddani byli zobowiązani wyznawać wiarę swego pana.

Oficjalnie niewolnicy byli katolikami, modlili się w kościołach katolickich, które sami budowali, ale w duchu tęsknili za swoimi bóstwami, wierzeniami i tradycjami. Nie chcąc konfliktów z panami, którzy nie akceptowali wierzeń afrykańskich, podczas swoich kultów zaczęli używać figurek Pana Jezusa, Matki Bożej i świętych katolickich, dając im nowe imiona, imiona bóstw afrykańskich, tzw. Orixas.

Tak więc:
JEZUS został utożsamiony z OXALA – bóstwem najważniejszym w hierarchii bóstw afrykańskich
MATKA BOŻA – IEMANJA, królową mórz i wód w tradycji afrykańskiej
Św. HIERONIM to XANGO, bóg błyskawic, burz i sprawiedliwości
Św. JERZY – OGUM, bóg wojny
Św. BARBARA – LANSA, bogini wiatrów
Św. ŁAZARZ i ŚW. ROCH – XATENA – bóg chorób
Św. SEBASTIAN – OXOSSE – bóg łowów
Św. BARTOLOMEUSZ – OXUNARE – bóg rzek
Św. KOSMA i św. DAMIAN – IBEJI – bóg bliźniąt
DUCH ŚWIĘTY utożsamiony został z IFA
SZATAN otrzymał imię EXU – boga zła, używanego przez wszystkie bóstwa, aby przesyłać śmiertelnikom orędzia.

Tak narodził się brazylijski synkretyzm religijny. Obejmuje on też religie Indian – rodowitych mieszkańców Brazylii. Indianie nie byli ateistami. TUPA dla Indian jest bogiem stwórcą, YARA to żona Tupa, JURUPARI – bóg piekieł. Indianie mają bardzo mocno rozwinięty kult zmarłych, wierzą w kontakty ze swoimi przodkami, ma także magię i czary.

Brazylijski synkretyzm religijny swoim zasięgiem obejmuje też spirytyzm Kardeka, który w XIX w. został zignorowany w Europie, a w Brazylii spotkał się z wielką akceptacją.

Rezultatem synkretyzmu są różne religie, kultywowane do dzisiaj, np.:
PAJELANCA (stan Amazonas e Para), CATIMBO (stany Piaui e Rio Grande do Norte), XANGO (Maranhao), CANDOBLE (stan Bahia), UMBANDA (macumba) i QUIMBANDA (Sao Paulo, Rio de Janeiro e Espirito Santo), BATUQUE (Rio Grande do Sul), SPIRYTYZM KARDEKA (cała Brazylia).
W stanie Rio de Janeiro najbardziej rozpowszechnione są Umbanda, zwana tutaj Macumba, Ouimbanda, Spirytyzm Kardeka.

Ks. Paweł Kowalczyk SAC, misjonarz z Brazylii